Je helpt iemand. Je wilt niks terug. Maar de ander voelt zich schuldig en wil per se iets doen. Daar zit het probleem.
De dankbaarheid voelt goed. Die versterkte band is onbetaalbaar. Maar je deed het niet voor die schouderklopjes.
Goedbedoelde onbaatzuchtigheid kan iemand dus juist in een rotpositie brengen. Hoe ga je daar nou mee om?
Maak een verschil! Voorzichtig…
Zonder tegenprestatie kan er angst zijn dat de weldoener op den duur eisen gaat stellen of de regie teveel overneemt. Bied hulp aan met “kan of mag wat voor je doen?” maar dring het niet op door het ‘maar even’ voor iemand te doen. Ontneem de ander niet diens autonomie of gelijkheid. Een tegenprestatie herstelt de waardigheid van degene die hulp krijgt.
Hulp geven moet geen bloedeloze transactie zijn. Maar dan moet je wel direct helder maken wat het voor jou betekent. Anders denkt de ander: deze rekening komt nog. En daar helpen doe je op basis van een relatie, niet vanuit “ik doe dit, jij doet dat terug”.
Onbaatzuchtigheid als uitgangspunt
Echte hulp komt voort uit onbaatzuchtigheid. Je geeft omdat je behulpzaam wilt zijn, niet om er iets mee te verdienen. Er zijn gradaties in hoe “kostbaar” hulp voor je is, maar de motivatie blijft hetzelfde: je wilt bijdragen aan het welzijn van de ander.
Bij ‘sterk’ altruïsme offer je echt iets op voor de ander. Je moet tijd, energie of middelen opgeven om de hulp te geven. De motivatie om te helpen is hoog, maar het vergt wel iets van je.
De ‘zwakke’ vorm van altruïsme is wanneer het weinig van je vergt en je helpt omdat het goed voelt of relationeel iets oplevert. Je kan dit afdoen als “Ach, een kleinigheidje voor mij…”, maar voor de ander is het een enorme gunst. Het lijkt beter om te zeggen “Ik doe het graag voor je!”.
Mijn hobby/passie is werken in de natuur, buffelen in de frisse lucht hoofdzakelijk met handgereedschap (geen reng-deng-deng lawaai). De afgelopen jaren werk ik voor vrienden in het bos van hun landgoed, een opengesteld natuurgebied voor wandelaars en honden. Ik zou bijna bereid zijn om te betalen om daar te mogen werken, maar soms voelen de eigenaren zich verplicht iets terug te doen voor mijn inzet. Dat is niet nodig want het werk – in goed overleg – is voor mij al een beloning en de verstandhouding met hen en de wekelijkse werkgroep is hartverwarmend. Daar geniet ik van!
Dit voorbeeld toont de essentie van onbaatzuchtige hulp: wat voor de ene partij een geschenk is, kan voor de andere een vervulling zijn. Het is geen opoffering maar een voorrecht. Het komt voort uit je identiteit, wie je bent en niet uit geldingsdrang of voorwendselen. En het laatste wat je wilt is ervoor in het zonnetje worden gezet, daar doe je het niet voor!
Voelt je onbaatzuchtigheid goed en ongedwongen of is er ruimte voor verbetering?
Beter een goede buur dan een verre vriend.
We kennen deze spreuk, maar hoeveel mensen handelen daarnaar? Ik denk dat deze oude wijsheid veel meer aanhangers heeft dan je denk. Maar het komt niet altijd onder de aandacht en zeker niet in het ‘Nieuws’ (sensatie en ellende).
Waarom ontstaat spanning?
Mensen voelen automatisch de norm van wederkerigheid: wie iets ontvangt, wil iets terugdoen; anders voelt men zich schuldig of afhankelijk.
Dankbaarheid kan gevoelens van “in het krijt staan” oproepen, vooral als de ontvanger zichzelf als gelijkwaardig en autonoom wil zien.
En dat mechanisme? Dat is eigenlijk prima. Zo werkt een samenleving nou eenmaal. “Ik doe iets voor jou, jij later voor mij.” Anders krijg je uitbuiting. En dankbaarheid versterkt netwerken – mensen helpen elkaar sneller als ze weten dat het wederzijds is..
Alleen, hoe blijf je dan onbaatzuchtig? Hoe geef je ruimte aan die behoefte om iets terug te doen, zonder dat het alsnog een deal wordt?
Je moet erkennen: jij wil helpen zonder tegenprestatie. Prima. Maar de ander wil zijn waardigheid behouden. Ook prima.
Dus leg je onbaatzuchtigheid niet op als morele norm. Geef ruimte voor wederkerigheid, maar maak er geen ruilhandel van.onbaatzuchtigheid als norm opleggen, maar ruimte geven aan hun behoefte aan wederkerigheid, zonder dat het een ruilhandel wordt.
Valkuilen: wanneer gaat het mis?
- Ongevraagde of buitensporige hulp kan de ander in een moreel hoekje drukken, waarin weigeren moeilijk is. Maar het aannemen van de hulp laat hen met een schuldgevoel zitten.
- Houdt de hulp proportioneel: niet meer geven dan de relatie “kan dragen”, zodat de druk op wederkerigheid niet te hoog oploopt.
Misschien ken je de cartoon van een padvinder die een oud vrouwtje helpt de weg over te steken. Aan de andere kant haalt ze uit met haar handtas en verkoopt een klap… omdat ze niet over wilde steken!
De les: Pas op met goedbedoelde hulp!
Oplossing: Pay it forward
Wat werkt? De focus verschuiven. Niet “iets terugdoen” naar de helper, maar doorgeven aan anderen. Pay it forward, lost beide kanten op.
Voor de helper blijft de onbaatzuchtigheid intact, er ontstaat geen transactie. De ontvanger kant iets doen met de dankbaarheid zonder in een ruilhandel te vervallen.
Het mooie is: deze keten van goeddoen vergroot het sociale kapitaal in de hele gemeenschap, niet alleen tussen twee mensen.
Een van mijn favoriete YouTubers helpt regelmatig mensen die in afgelegen gebieden met hun voertuigen vastzitten. Hij doet dat naast zijn normale werk en andere goede doelen, ondanks eigen beperkingen. De kosten van hulp zijn hoog door de afstanden. Zijn oplossing is om de inkomsten van YouTube video’s en sponsorvergoedingen hiervoor te gebruiken. Hierdoor kan hij de hulp gratis leveren!
De geholpen personen willen iets persoonlijks terugdoen en hij stelt voor het bedrag wat ze in gedachten hebben te schenken aan een goed doel van hun keuze. Prachtig en ontroerend!
Ik volg zijn goede voorbeeld graag wanneer ik kan.
Praktisch aan de slag met wederkerigheid
Wat zeg je dan concreet?
- “Voor mij was dit geen opoffering, ik vond het fijn om dat voor je te doen. Je staat niet bij me in het krijt.”
- “Je bent een prachtig mens! Dat ik jou mag helpen maakt me blij en dat is een onbetaalbare beloning.“
- “Als jij ooit een ander met iets kunt helpen, is dat voor mij al genoeg.”
- “Je dankbaarheid is voor mij al voldoende, een glimlach is een prachtig cadeau.” Aandacht is het mooiste cadeau wat we elkaar kunnen geven.
- “Als je iets terug wilt doen, laten we dan iets bescheiden en symbolisch kiezen wat voor ons beiden acceptabel is, anders voelt het niet goed.”
Samen maken we het verschil
Be the change you want to see.
Gandhi
Onbaatzuchtigheid en wederkerigheid hoeven elkaar niet uit te sluiten. Ze kunnen elkaar versterken. Jouw hulp inspireert. Hun dankbaarheid verdiept de band. Als zij doorgeven wat ze kregen, groeit er iets moois.
Dit is geen utopie. Het gebeurt dagelijks, in kleine en grote daden. Van de buurman die onverwacht komt helpen tot de vreemde die iemands boodschappen betaalt. Van het werk dat je met plezier in het bos doet tot de hand die uitgestoken wordt naar een gestrande automobilist.
Wees dankbaar voor wat je voor elkaar kunt doen. Maak er geen transactie van. Dat is de sociale lijm die we niet moeten verliezen.
Probeer het deze week. Experimenteer. En vooral: geniet ervan.
