“Ik ben gewoon realistisch,” zeggen pessimisten. Maar is het realistisch om te denken dat de meeste dingen fout gaan?
Psycholoog Jeremy Clifton onderzocht wat pessimisme met je doet. Het maakt je niet gelukkiger. Het traint je brein om overal beperkingen, bedreigingen en schaarste te zien. Wil jij zo leven?
De gevolgen? Je gaat overal mislukking verwachten. Daardoor zie je geen kansen meer, alleen risico’s. Wat als ‘helder inzicht’ wordt verkocht, is eigenlijk cognitieve zelf-sabotage. En dat kan leiden tot depressie en angst.
Wat is het alternatief voor pessimisme? Probeer strategisch optimisme.
Hoe vormen overtuigingen je realiteit?
Clifton leidt het ‘Primals Project’ aan de Universiteit van Pennsylvania. Hij onderzoekt wat hij ‘primaire wereldovertuigingen’ noemt: je diepste aannames over hoe de wereld werkt.
Is de wereld veilig of gevaarlijk? Zinvol of zinloos? Overvloedig of schaars? Clifton’s onderzoek laat iets verrassends zien: deze overtuigingen weerspiegelen niet alleen je ervaringen, ze creëren ze. Mensen die de wereld zien als veilig en vol mogelijkheden? Die voelen zich beter, presteren beter, innoveren meer en bouwen sterkere relaties op.
Human action may not express who we are but where we think we are. Much of our life—joy and suffering—depends on our worldview.
Jeremy Clifton
Verwacht je het ergste? Dan let je brein vooral op bedreigingen. Je wordt hyperwaakzaam voor problemen en filtert oplossingen weg. Op de savanne hield dat je in leven. In onze complexe maatschappij werkt het tegen je.
Positieve overtuigingen activeren hersengebieden voor toenadering en creatief denken. Pessimisten trainen hun hersenen om problemen te verwachten. En wat je verwacht, creëer je.
Catastroferen is geen waakzaamheid, maar angst
Catastroferen is modieus geworden, zeggen psychologen. En dat is zorgwekkend. We focussen op problemen, niet op onze capaciteit om ze op te lossen. Wijs je op alles wat mis kan gaan? Dan ben je ‘bewust’ en ‘geïnformeerd’. Blijf je positief? Dan ben je ‘naïef’.
Dit is een gevaarlijke omkering: pessimisme wordt een deugd, hoop een gebrek. Kijk naar de torenhoge angst- en hopeloosheidscijfers onder tieners. We bereiden ze voor op depressie, niet op de werkelijkheid. Ondertussen tonen objectieve cijfers aan dat het leven is verbeterd.
Nieuws- en social media voeden deze trend. Het stort een constante stroom van ellende in de wereld over ons heen, waarbij opinie belangrijker lijkt dan feiten. Ook verdraaide feiten en aannames zijn een grote bedreiging.
Het probleem is dat we niets kunnen met deze informatie. Dat maakt ons hulpeloos. We zien een donkere wereld waar wij niets kunnen veranderen. En dat vreet aan ons.
Feitelijkheid en impact maken
We zijn hier niet om te overleven. We zijn hier om een positief verschil te maken. Onze bijdragen – groot of klein – kunnen de negatieve spiraal doorbreken.
Hans Rosling toont in Factfulness aan dat ons negatieve wereldbeeld op verkeerde feiten is gebaseerd. De subtitel zegt het al: ‘Ten Reasons We’re Wrong About the World—And Why Things Are Better Than You Think’.
Leven alsof er altijd een muizenval op je ligt te wachten? Dat is overleven, geen leven.
Vijf opties voor strategisch optimisme
Strategisch optimisme ontkent geen problemen. Het kiest voor handelingsvermogen boven hulpeloosheid.
Je kunt je brein trainen optimistischer te zijn:
- Begin met mogelijkheden, niet met problemen. Verander de vraag van “Wat is er mis?” naar “Wat is er mogelijk?”.
- Behandel tegenslagen als informatie, geen bewijs van falen. Zie uitdagingen als datapunten om je aanpak te verbeteren, in plaats van als een onvermijdelijk lot.
- Ontwikkel capaciteit in plaats van voorbereiding op catastrofes: Focus op vaardigheden, relaties en veerkracht om met onzekerheid om te gaan, in plaats van worstcasescenario’s te repeteren.
- Houd gesprekken gaande met “Ja, en…”. Erken uitdagingen, maar koppel de vraag: “En wat zou hier mogelijk zijn?”.
- Verzamel bewijs van wat werkt: Train je brein om vooruitgang en positieve uitkomsten te merken.
Maak het verschil!
Verschuif je wereldbeeld van schaarste naar mogelijkheid? Dan voel jij je niet alleen beter, je wordt ook een bron van energie voor anderen.
Pessimisme is geen realisme. Het is toegeven aan negatieve denkpatronen. Rutger Bregman laat in De meeste mensen deugen zien dat mensen vriendelijker zijn dan we denken. Wil je echt realistisch zijn? Probeer dan: ‘Vertrouwen is goed, controleren is beter.’
Elke dag kies je welke wereld je creëert. De wetenschap is helder: wie kiest voor hoop, presteert beter en lost meer op. Elke reactie op een uitdaging is een stem voor de wereld waarin je wilt leven.
De wereld is niet zwart-wit. De meeste problemen zijn op te lossen met goede wil. Focus je alleen op problemen? Dan beperk je wat mogelijk is.
We hebben positieve krachten nodig. Ben jij bereid om een verschil te maken?
