Denk je dat je beslissingen uit vrije wil zijn? Of dat er door externe normen en waarden onbewuste programma’s in je geest meedraaien om je te sturen?
Mentale programmering bestaat uit overtuigingen en aannames die onbewust je beslissingen bepalen. Het zijn automatismen, gewoontes en denkwijzen die geleidelijk zijn ontstaan, maar veel komt doorgaans uit je jeugd. Je bent een product van je opvoeding en je omgeving. Bovendien gebruiken we als sociale wezens taal waarin ook elementen van programmering ingebakken zijn.
Je herkent die patronen niet tenzij je bewust zoekt naar herhalende reacties, emoties en de manier waarop je tegen jezelf praat. Die dwingende patronen voelen vaak niet goed maar je weet meestal niet waar het aan ligt.
Vraag jezelf eens af waar ze vandaan komen en welke regels je geest onbewust toepast. Bijvoorbeeld, de overtuiging dat conflicten gevaarlijk zijn maak dat je ze uit de weg gaat. Terwijl de realiteit meestal niet meer dan een licht ongemak is.
Je programmering is geen veroordeling voor de rest van je leven.
Bewustwording
Soms denk je: “Waarom reageer ik op een bepaalde manier?” Wanneer iemand een irritante opmerking over je maakt, moet je dan reageren met een pittig wederwoord? Gebeurt het gewoon of geef je jezelf een keuze?
Ik bedoel hiermee niet het gewone dollen met vrienden of collega’s. Het gaat om opmerkingen die je écht raken.
Vraag je eens af welke aannames je doet na een opmerking die je raakt:
- Ben ik verplicht om te reageren als verdediging?
- Gaat de opmerking om feiten of is mijn reactie een gewoonte?
- Is degene die het zegt een jerk of iemand die grappig wil zijn?
- Wat betekent die persoon voor mij?
- Voel ik mij persoonlijk aangesproken of heeft de ander een probleem?
Beantwoord deze vragen en trek je conclusie welke automatismen erachter zitten, zowel bij jezelf als bij degene die je dwarszit. Een snelle reactie is instinctief ‘met gelijke munt’ terugbetalen en het resultaat van een dergelijke transactie is meestal NUL. Kortom, zinloos. Kies een rustige respons zonder emotionele lading in plaats van te reageren.
Persoonlijke ervaring
Recent maakte een collega-vrijwilliger steeds schampere opmerkingen over mij. Op basis van mijn IT-achtergrond vond hij mij kennelijk een ’tech-bro’ en een miljardair-fan zonder dat ik daar aanleiding voor gaf (en mijn huidige PG-werk is tegenwoordig heel anders). Zijn achtergrond was werken met mensen (in de zorg) en kennelijk was zijn programmering om af te reageren op mijn (voormalige) beroep als een exponent van een wereld waar hij een hekel aan had. Maar dat had niets met mij als persoon te maken, mogelijk wel met mijn inhoudelijke en analytische bijdrage aan het vrijwilligerswerk. Hij deed dingen op gevoel, ik meer op ratio en het aandragen van beslispunten.
Reageren op zijn inhoudsloze ‘losse flodders’ leek mij zinloos en ik negeerde hem liever volledig wat hem alleen maar leek aan te moedigen. Gelukkig stapte er iemand tussen die hem de vraag stelde die ik zelf had moeten stellen: “Waarom maak je dat soort opmerkingen en wat wil je ermee bereiken?” Dat maakte hem duidelijk dat zijn programmering ongewenst gedrag veroorzaakte dat weinig met mij persoonlijk te maken had. Daarna was de omgang prettiger en met minder frictie. Ik heb er vrede mee en heb er wat van geleerd. Uiteraard heb ik zelf ook mijn eigen problemen met andere mentale programmering.
De eerste stap is herkennen. Maar hoe pak je geprogrammeerde patronen aan?
Stappen voor omprogrammeren?
Je kan veel dingen die je opmerkt als een geprogrammeerde reactie aanpassen met de volgende stappen:
- Identificeer het patroon van de herhaalde gedachte, emotie of gedrag.
- Welke overtuiging zit erachter? Wil het resultaat een verlangen, of ben je bang voor gevolgen (angst/spanning voor de gevolgen)?
- Test de overtuiging: Is het feitelijk of een aangeleerde gewoonte? Zit de oorsprong in je geest (piekeren) intern of extern (anderen of omstandigheden)?
- Breng het terug tot de essentie: wat het doel is, de behoefte of angst die eronder schuilgaat?
- Bij het herprogrammeren kies je een andere overtuiging (of interpretatie) die beter aansluit bij de realiteit. Experimenteer met je keuze tot het de nieuwe gewoonte is.
Voorbeeld:
- Steeds weer bang zijn voor verandering. Liever blijven zitten waar je zit.
- Je wilt ontspannen en nieuwe dingen ervaren, maar je angst houdt je tegen.
- Neem een geval waar dit steeds weer optreedt. Is het een terechte angst of moet je gewoon een drempel overwinnen?
- Je wilt graag interessante nieuwe ervaringen opdoen. Begin met een paar kleine stappen om te testen hoe eng of helemaal niet eng is.
- Je herprogrammering is dat je niet steeds ‘Nee’ zegt tegen iets nieuws. Experimenteer en bouw je zelfvertrouwen in stapjes op.
Technieken om lussen te doorbreken
Soms zit je vast in een lus die je niet weg kunt denken. Dan helpen deze technieken.
Psychiater Viktor Frankl adviseerde om een onbewust programma juist te versterken om daardoor de feedbackloop die het telkens bevestigt te doorbreken. Bij een angst, zoals voor spreken in het openbaar, probeer je dat gevoel niet met geforceerde rust onder controle te brengen, maar het juist intens te voelen, uiteraard tijdens de presentatie maar ervoor. Je stelt je voor dat je letterlijk met hevig trillende handen voor een groep staat. Dat is wat het onbewuste programma je aangeeft. De truc is dat het niet mogelijk is om een onbewuste reflex bewust uit te voeren. Daardoor doorbreek je de feedbackloop en ontneem je het programma zijn kracht.
Een klassiek advies is om je publiek in hun ondergoed voor te stellen, maar dat mist de onderbouwing van Frankl.
Een taalkundige benadering is om in je journaal je voormaan te gebruiken in plaats van ‘ik’. Niet “Ik voel…”, maar “{Je naam} voelt…”. Dit schept een afstand en voorkomt dat de ‘bedreiging’ je overweldigt omdat je sympathische zenuwstelsel ermee aan de haal gaat. Denk vervolgens even verder hoe ‘{Je naam}’ anders met de situatie om kan gaan. Praat tegen jezelf zoals een goede, en realistische vriend dat zou doen.
Een somatische benadering helpt ook, het activeren van de lichaam-geestintegratie. Wanneer je piekert en in een kringetje blijft denken, zit je zenuwstelsel vast in een prikkeling die je lichaam gespannen maakt. Bewust ontspannen is dan moeilijk. Een eenvoudige ademhalingstechniek van de fysiologische zucht kan helpen. Adem rustig in door je neus tot je longen bijna vol zijn (3/4). Adem dan in een snelle snuif door tot vol, gevolgd door een lange en langzame uitademing door de mond. Herhaal 2 of 3 keer en je merkt dat je lichaam tot rust komt en de mentale lus doorbroken kan worden.
Er zijn meer van dit soort technieken om je bewuste en onbewuste processen te doorbreken en te trainen.
Conclusies
Je hebt altijd de keuze om je af te vragen waarom je doet wat je doet. Zodra je een patroon herkent, kun je experimenteren met een andere aanpak.
Probeer in je journaal na te denken over een gewoonte die geprogrammeerd aanvoelt. Onderzoek waar die vandaan komt en welk alternatief je wilt uitproberen. Begin klein en zoek begeleiding voor diepere patronen.