Terry Pratchett is een van mijn favoriete auteurs.
Onder de dekmantel van hilarische fantasy publiceerde hij de Discworld-serie met scherpe maatschappelijke kritiek, allegorieën en persiflages. Prachtige hoofdpersonen en creatieve dialogen om de maatschappij bij de les te houden.
Eenheid en vrijheid als tegenkrachten
Pulling together is the aim of despotism and tyranny. Free men pull in all kinds of directions. It’s the only way to make progress.
Dit citaat komt uit “The Truth” (2000), waar de verlichte despoot Lord Vetinari dit tegen journalist William de Worde zegt.
Wanneer ik politici hoor roepen dat we “allemaal dezelfde kant op moeten trekken”, gaan mijn nekharen overeind staan. Eenheid klinkt mooi, maar kijk naar wat het betekent: iedereen moet het gareel lopen. Niemand mag afwijken.
De werkelijkheid? Mensen trekken in verschillende richtingen. De maatschappij ontwikkelt zich met horten en stoten. Dat voelt chaotisch en oncomfortabel, maar zo ontstaat vooruitgang.
Wantrouw zwart-witdenken. Wantrouw oproepen tot eenheid. Gun mensen ruimte voor meerdere perspectieven, kritiek, experimenten, conflicten.
Echte vrijheid laat iedereen eigen wegen zoeken om doelen te bereiken. Soms sleuren sommigen ons onverwacht mee, maar je maakt geen vooruitgang met ‘angstige voorzichtigheid’. Diversiteit en tegenkrachten herstellen het evenwicht en bevorderen innovatie.
Zonder vrijheid geen eenheid. Maar zonder verantwoordelijkheid geen vrijheid. En zonder morele eenheid is er geen vrijheid.
Vrijheid voor jezelf impliceert vrijheid voor iedereen. Als je het beperkt tot je eigen vrijheid en die van anderen, dan heb je de preek over gelijkheid gemist of verwerp je de consequenties ervan.
In een democratie is het goed te beseffen dat er meer overeenkomsten zijn dan fundamentele verschillen. Stem de intenties en het gewenste resultaat af met respect. Erken dat er vele wegen zijn die naar Rome leiden.
Bezorgdheid dwingt conformiteit af
Ook uit ‘The Truth’.
Concerned Citizens all speak the same private language, where ‘traditional values’ mean ‘hang someone’.
Ik zie dit patroon steeds vaker. Actiecomités noemen zichzelf “bezorgde burgers” of “betrokken ouders”. Ze praten over “traditionele waarden” en “normen en waarden”. Maar wat ze bedoelen is: wij willen dat iedereen doet wat wij willen. En wie dat niet doet, moet bestraft worden.
Let op die taal. “We maken ons zorgen over…” betekent vaak: “We willen controle over…”. “Voor de veiligheid van onze kinderen…” betekent: “Sluit mensen buiten die anders zijn.”
Dat actiecomité tegen een asielzoekerscentrum? Niemand heeft ooit met die asielzoekers gepraat. Die groep ouders tegen transgenders op school? Ze kennen geen transgender kinderen. Het gaat niet om bezorgdheid. Het gaat om angst voor het onbekende.
Traditionele waarden zijn geen rechtvaardiging voor geweld en vergelding. Pas op voor misbruik van clichématige moraliteit voor sociale of politieke doeleinden. Bij uiteenlopende doelen en problemen gebruiken reactionairen van links en rechts vaak dezelfde taal.
Je kunt je zorgen maken over bepaalde ontwikkelingen, maar het is beter om die bezorgdheid om te zetten in een dialoog met alle belanghebbenden. Te vaak is de stellingname alleen een eendimensionale opinie zonder de complexiteit van de situatie.
Weeg af of de bezwaren tegen ontwikkelingen feitelijk zijn of hoofdzakelijk eigenbelang zoals ‘not in my backyard!’ (NIMBY).
Je hebt het recht om te ageren tegen kleinschalige asielopvangcentra. Maar niet het recht om de belangen van de ‘vreemden’ negeren. En dat vaak met alleen een indruk zonder ooit een gesprek met die mensen te hebben. Onbekend maakt onbemind!
Een betere wereld ontwerpen of samen bouwen?
You can’t go around building a better world for people. Only people can build a better world. Otherwise, it’s just a cage.
Granny Weatherwax zegt dit in “Witches Abroad”, en het treft me elke keer weer.
Vrijheid kun je niet voor anderen regelen. Je kunt het alleen samen bouwen. Zodra je zegt “ik weet wat goed voor je is” en het oplegt, creëer je een kooi. Ook als je bedoelingen nobel zijn.
Dit zie ik steeds weer gebeuren in de publieke sector. Beleidsmakers ontwerpen “de ideale wijk” zonder de mensen die er moeten wonen erbij te betrekken. Welzijnswerkers bedenken oplossingen voor problemen zonder te vragen wat de mensen zelf nodig hebben. Het resultaat? Woningen waar niemand wil wonen. Voorzieningen die niemand gebruikt.
Participatie is beter dan ‘regelen’. Duurzame vooruitgang vereist actieve betrokkenheid bij verandering. Top-down sturing is niet verenigbaar met vernieuwing zonder dialoog, samenwerking en gedeelde verantwoordelijkheid.
Bijvoorbeeld: De inrichting van een woonwijk begint met adviezen van planologen, maar is niet compleet zonder inbreng – middelen en verantwoordelijkheid – van de bewoners. De deskundigen en ambtenaren komen er (meestal) niet zelf te wonen. De wijk bestaat uit de mensen die er wonen, niet alleen uit voorzieningen.
Mensen helpen is niet “laat mij het maar even voor je doen”. Het is vragen naar de intentie en behoefte van de ander. Paternalistische goeddoeners beperken vrijheid ondanks positieve intenties, wat leidt tot onderdrukking. Hun ‘betere wereld’ is een kooi als je mensen zelfbeschikking ontneemt.
Voor je eigen bestwil?
Een laatste citaat van Pratchett past bij de betere wereld.
Never trust anyone who says, “It’s for your own good,” especially if they’re not including themselves in the deal.
Het is mooi om iets voor iemand doen, maar probeer het samen te doen in plaats van het op te dringen.
Democratie is ‘moeilijk’
De citaten roepen een discussie op over de voor- en nadelen van democratie. Een publiek debat wat we doorgaans vermijden. Het is een onderwerp waar mensen uit niet-democratische maatschappijen, tijdelijk of permanent hier, genuanceerder over denken.
Churchill is degene die – met autoriteit – iets over democratie kan zeggen. Zijn mening over democratie geeft een interessante context aan de pittige observaties van Pratchett. Een dialoog tussen die twee zou mooi vuurwerk opleveren :-).
It has been said that democracy is the worst form of government except for all those other forms that have been tried from time to time.
Winston Churchill
Andere politieke vormen dan democratie zijn veel eenvoudiger. Meestal bepaalt een kleine groep of een persoon, maar dat is niet in het belang van de meesten. Of niemand bepaalt bij anarchie.
Uiteindelijk is democratie het enige maatschappelijke model waarbij diversiteit en samenwerking vooropstaan. Je kunt nooit iedereen tevredenstellen, maar het grootste geluk voor de grootste groep is een uitgangspunt zonder minderheden en randgroepen in een kooitje.
Conclusie
Democratie voelt vanzelfsprekend totdat je het mist. Ik merk dat ik het de laatste jaren minder vanzelfsprekend ben gaan vinden.
Wanneer ik zie hoe autoritaire leiders wereldwijd aan populariteit winnen, begrijp ik waarom. Democratie is vermoeiend. Het vraagt geduld, compromissen, eindeloze discussies. Een sterke leider die “gewoon doet” lijkt aantrekkelijk.
Maar Pratchett herinnert ons eraan waarom we die moeite nemen. Omdat vrijheid alleen bestaat als we het samen bouwen. Omdat vooruitgang rommelig is en in verschillende richtingen gaat. Omdat “het beste voor iedereen” altijd een leugen is als het van bovenaf komt.
In een democratie moet je schipperen tussen belangen of in NL-termen ‘polderen’. Samen pompen of verzuipen.
Wereldwijd staat democratie onder druk door tirannen en volksmenners. Ze misbruiken het algemeen belang voor harde maatregelen. En meestal zijn ze bezig met hun eigen belangen en ego. Wees je bewust van slinkse manipulaties door reactionairen en fascisten. Let op de schaapskleren waarin deze wolven zich hullen!
You can fool all the people some of the time and some of the people all of the time. But you can never fool all of the people all of the time.
Abraham Lincoln
