In de VS slaat de politiek mensen die het niet redden met zelfhulp-retoriek om de oren. “Trek jezelf op aan je veters,” zeggen ze. “Er zijn genoeg manieren om jezelf te verbeteren.” Lukt dat niet? Dan ben je lui, een profiteur, iemand die uit de staatsruif wil vreten.
Deze aanpak heet het het “Self-Help Industrial Complex” of “Weaponized Self-Help”. Een beweging die zelfhulp als wapen gebruikt tegen mensen die het niet redden. Schandalig!
Zelfhulp is een optie, geen plicht. Het wordt een probleem als we resultaten eisen met sancties als stok. Willen we zelfverbetering stimuleren? Haal dan de barrières weg.
Het verschil tussen de VS en Europa is de mythe van ‘self-made’. In de VS gelooft men dat je jezelf als Baron van Münchhausen aan je veters uit de modder kan trekken. In Europa geloven wij daar niet in.
De self-made ideologie en onderliggend gedachtengoed
De Amerikaanse droom: van krantenjongen tot miljonair. Hard werken, de juiste mindset, en je maakt het. Deze mythe legt succes én falen volledig bij het individu. Helaas geloven nog te veel mensen dat je ‘voor een dubbeltje geboren wordt…’.
Het idee van de ‘self-made’ man of vrouw is een sprookje. Er zijn enkelingen die zich op eigen kracht omhoog hebben gewerkt, maar de meeste ‘succesvolle’ mensen kregen steun uit hun omgeving. Het is hen niet te ontzeggen dat ze deze mogelijkheden goed benut hebben, maar dat is niet voor iedereen weggelegd.
Waarom deze mythe zo gevaarlijk is:
- Systemische problemen verdwijnen. Armoede? Persoonlijk falen. Hoge ziektekosten? Allemaal tekenen van een verkeerde mindset.
Mentale gezondheidscrisis? Te weinig hustle? Economische ongelijkheid en falende sociale vangnetten worden verklaard als karakterzwakte.
- Succes wordt een morele kwestie. Wie slaagt is een goed mens met de juiste keuzes. Wie faalt is moreel inferieur en verdient geen hulp. “Je deed niet genoeg je best.” “Je paste de verkeerde zelfhulpmethoden toe.”
Er zijn veel oorzaken waardoor mensen niet slagen, van ziekte tot malaise en hulpeloosheid, uitbuiting met te lage lonen voor eenvoudig werk, en gebrek aan kennis van kanalen en mogelijkheden. Dat heeft maatschappelijke gevolgen.
Maatschappelijke Consequenties
De American Dream is voor miljoenen een nachtmerrie. Dakloosheid stijgt. Medische hulp is geen recht maar een luxe. Mensen werken twee of drie deeltijdbanen om te overleven. Europa kijkt met walging toe.
Het gebruik van zelfhulp als wapen heeft verstrekkende sociale gevolgen.
- Stigmatisering: Chronisch zieken, armen, mensen met psychische aandoeningen worden uitgesloten. Hun lijden is ineens “een keuze” of “gebrek aan motivatie”.
- Afbrokkelende solidariteit: Als iedereen zijn eigen problemen moet oplossen, waarom zouden we dan investeren in sociale zekerheid, betaalbare zorg of onderwijs?
- Schuld en schaamte: Mensen die worstelen krijgen te horen dat ze niet positief genoeg zijn, niet veerkrachtig genoeg. De psychologische last is verpletterende.
- Misbruik van therapietaal: Termen als gaslighting, narcisme, grenzen stellen worden wapens. Complexe situaties worden vereenvoudigd. Slachtoffers van het systeem krijgen de schuld.
Dit gebeurt in de VS. Maar ook hier groeit deze tendens.
Zelfhulp in Europa?
Europa volgt. In mildere vorm, maar de richting is zichtbaar:
- De zelfverbeteringsmarkt groeit: digitale coaching, mindfulness, levensstijlinterventies. Jongeren op sociale media voelen dezelfde druk als in de VS.
- De toon is zachter. We praten meer over welzijn en sociale verbanden. Maar de kern is hetzelfde: jij bent verantwoordelijk voor je leven.
- EU-landen spreken steeds vaker over “eigen verantwoordelijkheid” en “zelfredzaamheid”. Dat klinkt redelijk, maar het betekent: minder verzorgingsstaat, meer persoonlijke veerkracht verwacht.
- Onze verzorgingsstaat en vakbonden bieden weerstand. Maar ook hier worden maatschappelijke problemen steeds vaker gezien als persoonlijke tekortkomingen.
Wat kunnen we hieraan doen?
Duwtjes in de goede richting in Europa
Concrete acties als samenleving:
- Vertel verhalen die empathie tonen. Niet de “ik heb het helemaal zelf gedaan” mythe, maar eerlijke verhalen over steun, geluk en tegenslag.
- Maak hulp toegankelijk. Zorg dat mentale hulpverlening geen luxe is en dat mensen zich niet hoeven te schamen.
- Creëer plekken waar kwetsbaarheid normaal is. Waar mensen elkaar kunnen steunen zonder oordeel.
Praten over het systeem is belangrijk. Maar wat kun jij doen?
Jouw rol
Maatschappelijke verschuivingen gebeuren niet vanzelf. Ze beginnen klein, vaak onder het mom van “praktisch” of “redelijk”. Voor je het weet, zijn individuele burgers verantwoordelijk voor wat voorheen collectieve zorg was.
Wat kunnen we hieraan doen?
- Maak zelfhulp toegankelijk zonder dwang. Faciliteiten voor verbetering en educatie moeten vrij toegankelijk zijn, zoals de Open Universiteit. Stimuleer gebruik, maar dring het niet op. Geen sancties als mensen er geen gebruik van maken.
- Blijf kritisch vragen stellen. Zelfhulp raakt aan veel maatschappelijke vraagstukken. Wie profiteert van deze verschuiving? Wie betaalt de prijs?
- Maak welzijn een recht, geen privilege. Persoonlijk welzijn hoort in de gezondheidszorg. Georganiseerd via onafhankelijke organen, niet via een wildgroei aan loketten waar mensen van het kastje naar de muur gestuurd worden.
- Anticipeer op AI en automatisering. Deze technologieën kunnen faciliteren waar overbelaste begeleiders falen. Maar ze kunnen ook gebruikt worden om mensen nog meer te isoleren in hun “persoonlijke verantwoordelijkheid”. We moeten nu nadenken over hoe we deze tools inzetten.
Heb je andere ideeën? Deel ze. Deze discussie is nodig om gemeenschappelijke problemen bespreekbaar te maken.
Laat je stem horen! In gemeenteraden, op scholen, bij wijkbijeenkomsten, in de stembus. Zwijgen is meegaan. Passiviteit betekent dat je deze ontwikkeling accepteert.
Dit speelt zich nu af. Niet in een verre toekomst. De vraag is niet of je iets moet doen, maar wat je morgen gaat doen.
