Recent hoorde ik een komiek de observatie maken dat ‘Mindfulness een mainstream epidemie is geworden’. Scherp! Comedy is vaak een lachspiegel met een verrassend perspectief. Een manier van denken die inzicht geeft of je in ieder geval aan het denken zet… nadat je uitgelachen bent. Doordat het humoristisch of absurdistisch over het voetlicht komt, blijft het beter hangen dan een inhoudelijk correcte maar droge presentatie.
Het gedachtegoed van mindfulness komt uit het Boeddhisme. Tegenwoordig kan alles mindful, van investeren tot marketing, schrijven tot programmeren, seks en ontspannen. De eerste vier voorbeelden zijn de mindset voor activiteiten die niet echt passen bij het Boeddhistische ideaal van onthechting. De laatste twee zijn meer spiritueel van intensiteit om je lichaam en geest even offline halen.
Zonder mindfulness – al dan niet in combinatie met een vorm van meditatie – ben je hoofdzakelijk een speelbal van externe omstandigheden en je eigen mentale evenwicht. Vaak leef je vanuit het verleden en met zorgen over de toekomst. Met mindfulness ben je beter in staat om te leven in het heden, het enige moment waar echt iets kan veranderen.
Mindful is bewust leven in het moment, dingen (be)denken en doen met intentie en aandacht. Vooral in het begin is dat knap vermoeiend. Dan is het prettig om even mindless afleiding te zoeken.
Mindlessness (gedachteloosheid) heeft ook een functie, want altijd mindful en zelfbewust is monnikenwerk. Allereerst met het oer-Nederlandse ‘Niksen’, effe niets hoeven doen of babbelen met vrienden. Computerspelletjes vergen concentratie, van Candy Crush tot Patience, waardoor je de waan van de dag even buiten kan sluiten. Of een wandeling waarbij je gewoon je geest de vrije loop geeft, af en toe afgewisseld met mindful genieten van de natuur.
Op den duur wint intentioneel leven het van willekeur.
De aandachtserosie
In het informatietijdperk van de 21e eeuw verzuipen we in een zee van informatie en kennis. Het scala van menselijke kennis is heel breed en vaak heel ondiep. Of eindeloos diep zonder breedte, het domein van de extreme specialisten die ‘alles van niets’ weten.
Er zijn teveel zaken die constant onze aandacht afleiden. De vraag is of je op eigen kracht kan schiften tussen parels en grind. Kan je consequent het onderscheid maken wat je helpt of hindert, tussen ingeslepen gewoontes en constructieve eigenschappen?
Een verhaal van een paar jaar geleden viel net van een stapel in de rommelzolder die voor mijn geheugen doorgaat. Een wetenschapster die veel gebruik maakte van social media, zowel voor werk als privé, merkte aan zichzelf dat ze door concentratiegebrek nauwelijks meer in staat was om een artikel of een boek te lezen. Steeds dwaalde haar aandacht af na een paar paragrafen. Pas na een dieet van minder scrollen en afleiding herstelde haar focus weer. Voor velen zal de versnipperde aandacht, ook door de stortvloed aan negatief nieuws, er de afgelopen jaren niet op vooruit zijn gegaan.
Mindful focus
Nieuws en social media versnipperen onze aandacht met elk piepje van je toverdoosje. Vaak hou je de mobiele telefoon niet meer in je zak maar in de hand of op tafel, altijd paraat en constant aandacht vragend.
Wat je niet kan zien, stoort je niet. Maar ‘afkicken’ van je toverdoos-verslaving kost tijd. Je moet weer even wennen om niet steeds de dopamine-stoot te krijgen van de afleidende aandacht. Zoals Descartes zei: “Ik denk en daarom besta ik”. Bij digitale verslaving is het meer: “Ik krijg aandacht of anderen vragen mijn aandacht en daarom besta ik”.
Geloof me, je bestaat nog steeds, ook zonder een uurtje aandacht krijgen en geven. In feite besta je meer door aandacht op wat je doet dan door de constante bevestiging die tot een verslaving is uitgegroeid.
Het oude gezegde “Alles op zijn tijd” lijkt vervangen te zijn door “Alles tegelijk”. Iedereen hoort te weten dat multitasken de kwaliteit van alles wat je doet ondergraaft. En niet zo’n beetje, het is een deuk van tientallen procenten in je IQ! We zijn er dommer door. Erger is dat we het weten maar hardleers zijn.
Mainstream mindfulness is de oude wijn van ‘Alles op zijn tijd’ in een nieuwe zak. Oftewel leven in het heden met één ding tegelijk. ‘Monotasken’ zoals dat tegenwoordig regelmatig op de matrixborden op de snelweg wordt geadviseerd. Zondig je daar in de auto tegen, dan loop je het risico op een forse boete. De prijs die je betaalt voor ‘multi’ buiten het verkeer kan niet minder pijnlijk zijn in de kwaliteit van je contacten en de aandacht die je anderen geeft. Is het je dat waard?
Mindless unfocus
Wanneer je een diepe interesse hebt voor een onderwerp of een activiteit, dan kan je er eindeloos mee bezig zijn. Maar het is beter om een obsessie af te wisselen met ontspanning of zelfs ergens anders op te focussen.
Een half uurtje TikTokken of YT-shorts bekijken is best leuk. Maar betrap jezelf op eindeloos doomscrollen waarbij het algoritme van de clouddiensten je bezighoudt zonder inhoud of substantie.
Mindless activiteiten kunnen ook heel creatief zijn. Je doet doodlen, tekenen, knutselen, beeldhouwen en andere creatieve expressies op het gevoel. Je laat je handen, pen of kwast leiden door je intuïtie, door wat goed voelt. De cognitieve pedalen even laten rusten en freewheelen. Wat er op papier komt, komt uit jezelf, uit je drang om iets uniek persoonlijks te scheppen.
Unfocus geeft je geest de vrijheid om associaties te leggen tussen dingen die logisch weinig of niets met elkaar te maken hebben. Baanbrekende innovatie is niet zelden het resultaat van het zien van parallellen zoals het toepassen van biologische processen in de techniek.
Soms heb je onder de douche opvallende ingevingen op het moment dat alle afleidingen weggedrukt worden door de sensatie van het ruisende warme water.
Unfocus en het onderbewuste
Zowel uitvinder Edison als schilder Dali namen een sleutel of lepel in hun vingers en lieten die boven een metalen schaal hangen. Op het moment dat ze in slaap vielen werden ze wakker door het geluid van de sleutel op de schaal. En in dat moment zagen ze oplossingen voor de problemen waar ze aan kort ervoor aan dachten.
De balans vinden
De kunst is om bewust te kiezen tussen focus en unfocus. Wanneer je mentaal te druk bezig bent met allerlei zaken – het stationair draaien van het Default Mode Network – helpt mindfulness om weer in het moment te komen. Het ‘leegmaken’ van je geest voelt aan als een reset tussen taken die veel concentratie vergen.
Maar laat ook ruimte voor mindless momenten. Een wandeling waar je gedachten vrijelijk dwalen. Een creatieve hobby zonder prestatiedruk. Of gewoon niksen, zonder schuldgevoel.
Maak een begin: Kies één moment waarop je bewust kiest voor focus (smartphone notificaties uit, één taak tegelijk) en één moment waarop je jezelf toestaat om mindless te zijn. Niet uit schuldgevoel of gewoonte, maar omdat je er bewust voor kiest.
Uiteindelijk gaat het niet om constant mindful zijn. Het gaat erom dat je zelf kiest waar je aandacht naartoe gaat, in plaats van dat de wereld om je heen die keuze voor je maakt.
