De enige overlevende loot van het geslacht Homo (de mens) is Sapiens, de denkende aap. Homo Erectus, Heidelberger, Neanderthaler, Denisovan, etc. bestaan alleen nog als fragmenten van ons DNA. Maar de evolutie staat niet stil. Welke soort volgt ons op?
Deze vraag intrigeerde Martin Seligman, de godfather van de Positieve Psychologie. Met zijn inzichten in wat ons mens maakt, kwam hij tot de conclusie dat Sapiens van reflectie (overdenken en zelfbewust) meer overgaat naar het voorspellen van de toekomst (verbeelding en projectie), de Homo Prospectus. Met reflectie ben je bezig met je verleden in de zin van hoe dat je heeft gevormd. Maar constructief denken over de toekomst vormt je veel meer dan je ervaringen.
In recente artikelen over je toekomstige ik (je toekomst groter maken en je verleden is data) gaf ik al aan dat je toekomstvisie een veel sterkere invloed kan uitoefenen. Kijken naar het verleden is vaak een hang naar ‘meer van hetzelfde’. Maar als je de mogelijke toekomst als uitdaging neemt, dan boor je een inspirerend potentieel aan.
Of zoals Abraham Maslow zei: “What can be, must be”. Als het potentieel ontsloten kan worden door inspiratie en ontwikkeling, dan is er veel meer mogelijk dan meer van hetzelfde.
De Sapiens-benadering legt de nadruk op je sterke punten om vooruit te komen. Homo prospectus stelt de vraag: “Welke toekomstige rol wil ik kunnen vervullen en welke obstakels (intern en extern) beperken mij?”
Van verleden naar toekomst
Het ‘default network’ van onze hersenen maakt op de automatische piloot scenario’s aan die zelden (exact) uitkomen, maar ons meestal ongelukkig maken. We proberen het verleden en het heden te verklaren, en bedenken wat de toekomst ons kan brengen. Het maakt ons onzeker omdat de realiteit zelden klopt bij onze voorstelling of verwachting ervan.
Dit verklaart waarom reflectie op het verleden zo’n sterke aantrekkingskracht heeft: je hersenen zijn erop gebouwd. Als kind leerde je onprettige dingen te vermijden door ervaring. Maar als volwassene ontwikkel je je potentieel niet door ongemak te laten beperken. Nieuwe dingen leren is ongemakkelijk maar noodzakelijk om nieuwe vaardigheden aan te leren.
De omslag naar Homo Prospectus vraagt daarom meer van je dan alleen begrijpen wat je tot hier bracht. Het vraagt om actief mogelijkheden te zien en te creëren. Niet alleen: “Wat heeft me gevormd?” maar: “Welke toekomst kan ik vormgeven?”
Deze vraagstelling heeft praktische consequenties. Je stemt je beslissingen en gewoontes af op waar je naartoe wilt, niet op waar je vandaan komt. Gewoontes worden herhaalde keuzes voor je toekomst die het gat dichten tussen intentie en actie, niet alleen automatische reacties op prikkels uit je verleden.
Zelfvertrouwen krijgt ook een andere betekenis. Het is niet arrogantie over wat je al kan, maar geloof in je vermogen om te leren en oplossingen te vinden bij onzekerheid. Je leert bedreiging om te buigen naar uitdaging, van gevaar naar interessant, van beperking naar groeimoment.
Emoties geven meestal aan wat we verwachten over de toekomst. Je kan bang of blij zijn over wat je denkt (verwacht) dat er gaat gebeuren. Veel problemen en met name depressie kunnen verklaard worden als beperkingen van je visie van de toekomst: te weinig mogelijkheden zien, ze te negatief inschatten, of je verliezen in catastrofe-denken. Groei gaat niet alleen over zelfkennis maar over de kwaliteit van je innerlijke model van je toekomst.
Optimisme is geen naïeve positiviteit, het is een cognitieve vaardigheid die aan te leren is voor het bouwen aan een zinvolle toekomst. Wanneer je geen betere toekomst voor jezelf ziet, hoe kan je daar dan naartoe groeien? Een heldere blik op je mogelijkheden stelt je ook in staat om obstakels te omzeilen en je gewoontes daarop af te stemmen.
The best way to predict your future is to create it.
Stephen Covey
Hoe oefen je dit?
De verschuiving van Sapiens naar Prospectus is een vaardigheid, geen inzicht. Drie praktijken die je helpen:
Mentale contrasten: Stel je een gewenste uitkomst voor bijvoorbeeld meer energie in je dag en identificeer dan de obstakels die dat kunnen tegenhouden. Wat houdt je tegen? Late avonden op je telefoon? Geen beweging in je routine? Dit maakt je doelen realistischer omdat je ziet waar je tegenaan loopt. En motiverende: obstakels benoemen geeft je iets om mee aan de slag te gaan.
Als-dan planning: Vertaal je intenties naar concrete triggers. Niet “ik ga meer sporten” maar “Als het 7 uur ’s ochtends is, dan trek ik mijn hardloopschoenen aan.” Dit koppelt een actie aan een moment, wat de kans vergroot dat het gebeurt. Formuleer specifieke implementatie-intenties voor gedrag dat je wilt ontwikkelen.
Scenario-denken: Beschrijf voor een belangrijke beslissing drie mogelijke uitkomsten: het beste scenario, het meest waarschijnlijke, en de slechtste optie. Besluit wat je kan doen in elk van deze. Dit voorkomt dat je verrast wordt en helpt je flexibel te blijven. Ook als het anders loopt dan gehoopt, heb je al nagedacht over je volgende stap.
Een praktische routine: neem wekelijks 10 minuten om te schrijven over je toekomstige ik. Wie wil je over zes maanden zijn? Welke gewoontes, omgevingen en beslissingen ondersteunen dat? Doe dan een mentaal contrast oefening voor één specifiek doel en formuleer een als-dan plan. Test je voorspelling aan het einde van de week: wat gebeurde er werkelijk en wat leert je dat?
Van reflectie naar projectie
Seligman’s terminologie wijst op iets fundamenteels: menselijk floreren hangt af van onze verbeeldingskracht, het evalueren van mogelijkheden en actie om die te realiseren. Zolang je de toekomst ziet als een vage bestemming – iets dat je overkomt in plaats van iets dat je vormgeeft – ontneem je jezelf de kans om te groeien.
Homo Prospectus is geen nieuwe biologische soort, maar een mentale evolutie. Een die vraagt om je oriëntatie te verschuiven: van wat je vormde naar wat je kan vormen. Van verklaren naar creëren. Van veiligheid zoeken in bekende patronen naar mogelijkheden zien in onzekerheid.
Experimenteren is wat de natuur doet om zich aan te passen. Het is ook wat jij kunt doen. Stel voorspellingen op, test ze, leer van wat er gebeurt. Beoordeel je gedrag met één simpele vraag: “Helpt dit of hindert het?” En neem verantwoordelijkheid voor je keuzes en hun consequenties.
De vraag is niet of er een volgende menselijke soort komt na Sapiens. De vraag is of jij de evolutie aangaat van reflectie naar projectie, van denken over wat was naar bouwen aan wat kan zijn?
